สุขภาวะทางปัญญาทั้งในชีวิตส่วนตัวและการทำงานที่หลายคนอาจมองข้ามไป

โดยอ้างอิงจากคำอธิบาย รศ.ดร.นพ.ชัชวาลย์ ผู้อำนวยการศูนย์จิตตปัญญาศึกษา มหาวิทยาลัยมหิดล ช่วยสรุปสั้นๆให้เข้าใจได้ง่ายๆในงาน Open House Spiritual Inflluencer ปีที่ 2 ว่า

Spiritual Health คือ อะไร ?

ภาษาไทย คือ “สุขภาวะทางปัญญา”

เหตุผลที่ต้องใช้คำแปลนี้ ถึงแม้ว่า คำว่า Spiritual แปลว่า จิตวิญญาณ ก็ตาม

เพราะในพุทธศาสนาไม่มีเรื่อง วิญญาณ,ผีสาง กลัวจะเป็นความเข้าใจผิด ถ้าใช้ “สุขภาวะทางจิตวิญญาณ” ซซึ่งจะต้องแยกความหมาย จิต, วิญญาณ และวุ่นวายว่าวิญญาณคือผีสางมั้ย ?

(ก็เลยไม่ใช้ Spiritual ว่า จิตวิญญาณ, วิญญาณ เพราะกลัวจะสับสน และเกิดความเข้าใจผิดกับชุดความหมายทางศาสนา ที่ได้หารือร่วมกับผู้รู้นักวิชาการทั้งหลายมาก่อนหน้านี้หลายปีมาแล้ว)

นี้คือคำอธิบาย นิยามล่าสุด ที่เหล่านักวิชาการครูบาอาจารย์ ได้ที่พยายามหาข้อสรุปและตกลงร่วมกัน

เลยสรุปลงว่า Spiritual Health คือ “สุขภาวะทางปัญญา

แล้ว Spiritual คืออะไร ?
ก็คือ สภาวะที่เหนือความเป็นตัวเป็นตน (Beyond Meterials)
ที่ทุกคนมีอยู่ และสัมผัมสภาวะนั้นได้อยู่แล้ว

หน้าที่ของเราก็คือกลับเข้าไปสัมผัสสภาวะที่มีอยู่แล้วกับตัวเรา
รศ.ดร.นพ.ชัชวาลย์ ได้ยกตัวอย่างวิธีการกลับไปสัมผัสสภาวะนั้น ดังนี้

เมื่อเรา Maintain “สภาวะรู้” ได้แบบนี้เรื่อยๆ จะเกิด “ความสามารถในการสังเกตตัวตน” (Self Observation)
ความสามารถในการสังเกตตัวตน (Self Observation)
ถือเป็นจุดตั้งต้น ของสุขภาวะทางปัญญา (Spiritual Health)

เมื่อสังเกตตัวตนได้ก็จะนำไปสู่ความสามารถในการตระหนักรู้ตนเอง (Self Awareness)
แต่หากสังเกตตัวตนไม่ได้ ก็จะจมอยู่ในโลกใบนี้ เกิดความไม่เข้าใจและหลงจมกับมันจนเกินไป

Spiritual Health  “สุขภาวะทางปัญญา” สำคัญอย่างไรกับชีวิตเรา ?

เพราะถ้าเราไม่ทันสังเกต
ไม่ตระหนักรู้เท่าทัน

จะเกิดการ Disconnect with Self (ไม่มีความสัมพันธ์ที่ดีต่อตนเอง) ซึ่งเกิดจากการหลีกเลี่ยงที่จะเชื่อมต่อกับตัวเอง โดยการทำกิจกรรมต่าง ๆ เพื่อกลบความรู้สึกหรือเบี่ยงเบนความสนใจ โดยการ

ไปสร้างสรรค์สิ่งใหม่ คิดทำ Project ใหม่ๆขึ้นมา
เสพติดกับทำงานหนักมากเกิน (Workaholic) จนนำไปสู่ ความเจ็บป่วย หรือ ภาวะ Burnout ตามมา

ซึ่งมาจากการขาดสติ ไม่รู้เท่าทัน หรืออาจเรียกได้ว่า การป่วยทางจิตวิญญาณ เพราะไม่รู้เท่าทันจิตใจของตนเอง เหมือนที่ท่านพุทธทาสกล่าวไว้

ดังนั้น การจะช่วยให้ผู้คนมี “สุขภาวะทางปัญญา” หรือจิตวิญญาณที่ดีนั้น
จึงต้องมีความเข้าใจ และมีความสามารถในการสังเกตตนเอง ตระหนักรู้ เท่าทันความคิดและอารมณ์ของตนเอง

ความสำคัญของการส่งเสริม “สุขภาวะทางปัญญา” ให้เกิดขึ้นในการทำงาน ?

สุขภาวะทางปัญญาหรือ Spiritual Health เป็นองค์ประกอบลับที่สำคัญในชีวิตซึ่งมักถูกมองข้าม แต่จริงๆ แล้วมีบทบาทสำคัญต่อการมีชีวิตที่มีความสุขและสมดุลในระยะยาว สุขภาวะทางจิตวิญญาณเชื่อมโยงเราเข้ากับบางสิ่งที่ลึกซึ้งและมีความหมายมากกว่าความสำเร็จหรือความมั่งคั่งทางวัตถุ การเสริมสร้างสุขภาวะทางจิตวิญญาณสามารถเติมเต็มชีวิตของเราให้ชีวิตมีความหมายและสมดุลมากขึ้นในหลายๆ ด้าน ดังนี้ค่ะ

1. เพิ่มความหมายในชีวิต (Meaning of Life)

• เมื่อเรามีสุขภาวะทางปัญญาที่ดี เราจะสามารถมองชีวิตในมุมที่ลึกซึ้งขึ้น ค้นหาความหมายและจุดมุ่งหมายของตัวเองได้ ไม่ว่าในเรื่องงาน ความสัมพันธ์ หรือการเติบโตส่วนบุคคล
• ช่วยให้เรารู้ว่าเรากำลังทำอะไรเพื่ออะไร และมักจะมีแรงบันดาลใจที่มาจากภายในเพื่อก้าวต่อไปในชีวิต (Aspiration)

2. ช่วยจัดการกับความเครียดและความยากลำบาก (Stress Management)

• เมื่อมีสุขภาวะทางปัญญา เรามักจะมีความสามารถในการรับมือกับความเครียดและอุปสรรคในชีวิตได้ดีขึ้น เพราะเรามีมุมมองที่เปิดกว้างและยืดหยุ่นในการเผชิญกับสถานการณ์ต่างๆ(Resilience)
• ช่วยให้เราไม่ยึดติดกับปัญหาในโลกภายนอกจนเกินไป แต่หันกลับมาสู่ความสงบภายในตัวเอง

3. เสริมสร้างความสัมพันธ์ที่ดี (Relationship Building)

• สุขภาวะทางปัญญาทำให้เรามีความสามารถในการเข้าใจตัวเองและผู้อื่นได้ดีขึ้น ซึ่งนำไปสู่ความสัมพันธ์ที่ลึกซึ้งและเต็มไปด้วยความเห็นใจ (Empathy)
• ช่วยเสริมสร้างความรักและความเข้าใจในครอบครัว เพื่อนฝูง หรือคู่ชีวิตได้ดีขึ้น

4. ความรู้สึกของการเชื่อมโยงกับสิ่งที่ใหญ่กว่าตัวเอง (Sense of connection to something bigger than self)

• หลายคนพบความสุขจากการรู้สึกว่าพวกเขาเชื่อมโยงกับสิ่งที่ใหญ่กว่า ตัวอย่างเช่น ความเชื่อทางศาสนา, ธรรมชาติ, หรือความคิดในเชิงปรัชญาที่ลึกซึ้ง
• การมีสุขภาวะทางปัญญาช่วยให้เราเห็นความสำคัญของการเป็นส่วนหนึ่งของโลกนี้ และสร้างความสงบภายในตัวเองจากการเชื่อมโยงกับสิ่งที่ยิ่งใหญ่กว่า

5. การมีความสุขจากภายใน (Inner Peace)

• การดูแลสุขภาวะทางปัญญาช่วยให้เราเข้าถึง “ความสงบภายใน” ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่สามารถหาได้จากการมีเงินทองหรือสิ่งของภายนอก
• เมื่อเรามีจิตใจที่สงบและรู้สึกเชื่อมโยงกับตัวเอง เราจะสามารถสัมผัสกับความสุขที่แท้จริงได้จากภายใน โดยไม่ต้องพึ่งพาปัจจัยภายนอก

6. ส่งเสริมความสามารถในการพัฒนาและเติบโตอย่างต่อเนื่อง (Personal Growth)

• สุขภาวะทางปัญญาช่วยให้เรารู้จักพัฒนาตัวเองทั้งในด้านความคิดและจิตใจ มันทำให้เรามองเห็นคุณค่าของการเรียนรู้และการเติบโตในทุกช่วงชีวิต
• เปิดโอกาสให้เรามีความยืดหยุ่นต่อการเปลี่ยนแปลงและเติบโตในทางที่ดีขึ้นได้

7. การส่งเสริมความมีสติและการตระหนักรู้ (Self Awareness & Mindfulness)

• การฝึกฝนสุขภาวะทางปัญญามักเกี่ยวข้องกับการพัฒนาสติ (Mindfulness) และการตระหนักรู้ในขณะปัจจุบัน ทำให้เราไม่ถูกจมอยู่กับอดีตหรือกังวลกับอนาคต
• เมื่อเรามีความตระหนักรู้ในชีวิต เราจะสามารถตัดสินใจได้อย่างมีสติและใช้ชีวิตได้อย่างมีคุณค่า 

การดูแลสุขภาวะทางปัญญาจึงไม่เพียงแต่เป็นเรื่องของการฝึกจิตใจให้สงบหรือการมีความเชื่อทางศาสนา แต่มันเกี่ยวข้องกับการสร้างความสมดุลระหว่างการมีชีวิตในโลกใบนี้และการค้นหาความหมายภายในตัวเอง ซึ่งสามารถช่วยให้ชีวิตของเรามีความสุขและสมดุลมากยิ่งขึ้นค่ะ

บทสรุป

จากประสบการณ์และความเชี่ยวชาญของ PALAGRIT ในการให้บริการจัดฝึกอบรมหลักสูตร Mindfulness At Work และให้คำปรึกษาเพื่อช่วยการบริหารจัดการความเครียดและการดูแลสุขภาวะ (Well-being)

สำหรับบุคลากรในหลากหลายองค์กร พบว่าความสำคัญของสุขภาวะทางปัญญาในการทำงานยุคสมัยใหม่เป็นเรื่องที่หลายคนมักมองข้ามไป เพราะเข้าใจผิดว่าเป็นเรื่องไกลตัวหรือเกี่ยวข้องกับศาสนา

หากทุกคนหันกลับมาใส่ใจเรื่องนี้มากขึ้นไม่เพียงแต่ช่วยลดความเครียดและเพิ่มประสิทธิภาพในการทำงานส่วนบุคคลเท่านั้น แต่ยังช่วยเสริมสร้างสุขภาวะทั้งร่างกาย จิตใจ และความสัมพันธ์ระหว่างพนักงาน

ซึ่งส่งผลดีต่อบรรยากาศการทำงานร่วมกันอย่างมีนัยสำคัญ ในโลกที่มีการเปลี่ยนแปลงนี้อย่างรวดเร็วนี้ ความสามารถในการแข่งขันและการเติบโตอย่างยั่งยืนขององค์กรไม่ได้ขึ้นอยู่กับผลกำไรเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับสุขภาวะและความสุขของทีมงานด้วย

การมีภาวะของความเครียดในระดับอ่อนอย่างน้อยก็พอจะมีประโยชน์ เพราะช่วยให้เรานั้นฝึกการแก้ไขปัญหา และสามารถเอาภาวะความเครียดนั้นเป็นแรงผลักดันให้เขาสู้ต่อไปได้

อย่างไรก็ตาม คนที่จะสามารถใช้ความเครียดเป็นแรงผลักดันตัวเองนั้นจำเป็นที่จะต้องรู้วิธีที่จะจัดการความเครียดและวิธีผ่อนคลายความเครียดซึ่งหลักการคล้ายกันระบายน้ำ คือ เราสะสมอะไรมาก็ต้องเอาออกบ้าง

ส่วนเรื่องการจัดการความเครียด แรกสุดก็ต้องมาวิเคราะห์สาเหตุของความเครียดก่อนนะคะดูว่าเราสามารถแก้ที่ต้นเหตุได้รึเปล่า ถ้าเราทำดีที่สุดแล้ว และยังแก้ไม่ได้เราอาจจะต้องขอความช่วยเหลือจากผู้อื่น หรือถ้าแก้ไม่ได้ก็ต้องทำใจนะคะ ปล่อยวาง แล้วก็จัดการกับความเครียดที่เกิดขึ้นให้หายไป

สำหรับบทความนี้จะแนะนำ 8 วิธีคลายเครียดแบบง่ายๆสำหรับคนทั่วไป วิธีคลายความเครียดจากการทำงาน การคิดมาก วิตกกังวล ที่จะช่วยให้คุณได้ผ่อนคลายเบื้องต้นแบบไม่ต้องพึ่งยา  ลองนำไปปรับใช้กันดูค่ะ

1)หายใจเข้าออกลึกๆ

การหายใจอาจฟังดูเป็นเรื่องธรรมดา แต่ว่าการหายใจที่ถูกต้องจะทำให้เราผ่อนคลายสบายมากขึ้น

วิธีการก็แค่หาเวลาสักสองสามนาทีนั่งในท่าที่สบายๆหายใจเข้าลึกๆ กลั้นลมหายใจไว้สักหนึ่งถึงสองวินาที แล้วก็หายใจออกยาวๆ ทำแบบนี้สักห้าถึงสิบรอบ ลองทำดูนะคะ แล้วจะรู้สึกเลยค่ะว่ามันเบาขึ้น โล่งขึ้น แล้วมันก็สบายขึ้นมาจริงๆค่ะ

2)การฝึกสมาธิให้ใจสงบ

การฝึกสมาธิกำหนดให้จิตจดจ่ออยู่แค่ลมหายใจเพื่อหยุดคิดทุกอย่างนะคะ หากรู้สึกเครียดต้องการการผ่อนคลายแล้วเราก็ก็ทำการฝึกสมาธิเพื่อการผ่อนคลาย ซึ่งจะช่วยลดความเครียดลดภาวะซึมเศร้า

อาจจะลองหาสถานที่เงียบๆทำสมาธิจดจ่อกับลมหายใจดู มันจะช่วยทำให้ความรู้สึกวิตกกังวลต่างๆนั้นหายไป หยุดพักจากความวุ่นวายในที่ทำงานต่างๆที่ยุ่งเหยิงแล้วลองหลับตาทำสมาธิง่ายๆ แค่นี้ก็ทำให้เรานั้นใจสงบใจเย็นคลายความเครียดได้ขึ้นมากค่ะ

3)การพูดคุยปรับทุกข์กับคนอื่น

คนแต่ละคนสามารถรับความทุกข์ได้ไม่เท่ากัน เปรียบเหมือนลูกโป่งแต่ละใบสามารถรับจำนวนลมได้ไม่เท่ากัน

ดังนั้นการปรับทุกข์กับใครบอกกล่าวเข้าบ้านมันจะได้ไม่ต้องอึดอัดใจปรับทุกข์กับคนที่เข้าใจแม้เขาจะช่วยอะไรไม่ได้มาก แค่การรับฟังและปลอบใจก็จะทำให้เรามีกำลังใจสู้ต่อไป ทำให้เราไม่ยอมแพ้อะไรง่ายๆค่ะ

และยิ่งคนที่เราไปปรับทุกข์ด้วยเป็นคนที่มีความหมายกับชีวิตเรามากเท่าไหร่เราจะยิ่งมีกำลังใจในการสู้มากยิ่งขึ้น

4) บำบัดด้วยการทำในสิ่งที่ชอบ

วิธีคลายเครียดที่ง่ายที่สุดและเร็วที่สุดก็คือการวางปัญหาทุกอย่างลงแล้วหันไปหาความสุขด้วยการทำสิ่งที่ชอบแทนที่จะปล่อยให้ตัวเองจมอยู่กับปัญหาเดิมๆซ้ำๆจนกลายเป็นสภาวะเครียดสะสม

คลายความเครียดด้วยกิจกรรมด้านความบันเทิงต่างๆ เช่น

ฟังเพลงโปรด การได้ฟังเพลงที่เราชอบฟังแล้วมีความสุขแบบนี้ก็เป็นตัวช่วยในการหยุดความรู้สึกหยุดความเครียดต่างๆได้

การทำงานอดิเรกที่ชอบ เช่น เล่นดนตรี ดูหนัง อ่านหนังสือ วาดภาพ ทำอาหาร ปลูกต้นไม้ ฯลฯ

อะไรก็ได้ที่ทำแล้วชอบนั่นแหละค่ะจะทำให้เราสบายใจที่สุดแล้ว

นอกจากนั้นการไปเที่ยวในสถานที่ที่เราอยากจะไป ก็ช่วยทำให้เราเบี่ยงเบนความสนใจของตัวเอง ไม่จดจ่ออยู่กับเรื่องที่เราเครียดได้เช่นกันค่ะ

5)อาหาร

มีอาหารหลายชนิดที่ช่วยลดความเครียดได้นะคะ เช่น

นมเปรี้ยวหรือโยเกิร์ต

นมเปรี้ยวหรือโยเกิร์ต ประกอบด้วยโพรไบโอติกส์อย่างมีส่วนช่วยปรับอารมณ์ของคนได้ ทำให้อารมณ์ของเราคงที่ และมีอารมณ์ที่ดีขึ้น นอกจากนี้ยังช่วยปรับสมดุลแบคทีเรียในลำไส้ ช่วยทำให้จิตใจผ่อนคลาย สงบลง

ผลไม้ที่อุดมไปด้วยวิตามินซี

เช่นผลไม้ที่มีรสเปรี้ยวหรือผลไม้ตระกูลส้ม ซึ่งวิตามินจะช่วยดูดซึมธาตุเหล็ก ช่วยในการลำเลียงออกซิเจนไปยังส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย ทำให้ร่างกายเกิดความรู้สึกกระปรี้กระเปร่า ดับความรู้สึกอ่อนเพลียหรืออารมณ์เศร้าได้อาหารคลายเครียด

กล้วย

มีสารอาหารโพแทสเซียม ซึ่งโพแทสเซียมที่มีอยู่ในกล้วยจะช่วยให้ความดันเลือดกลับเข้าสู่ภาวะปกติ เนื่องจากเมื่อเราเครียด หรือเศร้าจะทำให้ความดันสูงขึ้น โพแทสเซียมจะสามารถช่วยลดความดันเลือดได้ นอกจากนี้ยังมีทริปโตเฟน และกรดอะมิโนที่ช่วยหลั่งสารแห่งความสุข รวมทั้งสารเมลาโทนินที่ช่วยให้หลับสบายอีกด้วย

ถั่ว

ถั่วอุดมไปด้วยวิตามินบี วิตามินอี แมกนีเซียม และสังกะสี ที่ช่วยคลายเครียดได้ ส่วนวิตามินอีในถั่ว ก็ยังช่วยต้านอนุมูลอิสระได้ด้วย ดังนั้นวิธีคลายเครียดง่ายๆก็หยิบถั่วมาทานเล่นได้

ดาร์กช็อกโกแลต

ดาร์กช็อกโกแลตมีสารฟลาโวนอยด์ กระตุ้นให้ผนังหลอดเลือดขยายตัว ทำให้เลือดไหลเวียนสะดวกมากขึ้น จึงทำให้เรารู้สึกผ่อนคลายและช่วยลดระดับฮอร์โมนความเครียดในร่างกายได้ แต่ควรทานเป็นดาร์กช็อกโกแลตเพื่อสุขภาพที่ดีกว่าและลดปริมาณน้ำตาลค่ะ

6)ออกกำลังกาย

การออกกำลังกายที่เหมาะสมกับสมรรถภาพของร่างกาย จะช่วยให้ผ่อนคลายความเครียดได้ เนื่องจากร่างกายจะหลั่งสารเอ็นดอร์ฟิน (Endorphin) คือ สารแห่งความสุขขึ้นในสมอง ซึ่งช่วยให้ผ่อนคลายความเครียด

รูปแบบการออกกำลังกายมีได้หลายอย่าง เช่น เดิน วิ่ง ขี่จักรยาน ว่ายน้ำ เตะบอล บาสเกตบอส เทนนิส ปิงปอง แบดมินตัน เต้นแอโรบิก เป็นต้น บางคนอาจใช้กายบริหาร เช่น โยคะ หรือมวยจีน แทนได้

ประโยชน์อีกอย่างหนึ่งของการออกกำลังกาย คือ ขณะออกกำลังกาย ผู้ออกกำลังกายจะจดจ่ออยู่กับการเคลื่อนไหว ทำให้สมองหยุดคิดเรื่องอื่นที่เป็นต้นเหตุของความเครียด การออกกำลังกายยังช่วยทำให้นอนหลับง่าย ร่างกายจึงได้พักผ่อนเต็มที่อีกด้วย

7)เล่นกับสัตว์เลี้ยง

สัตว์เลี้ยงในบ้านอย่างสุนัข แมว นก หรือปลา ฯลฯ นอกจากเป็นเพื่อนของมนุษย์แล้วยังมีบทบาทในการช่วยบำบัด เยียวยาจิตใจให้กับผู้ที่กำลังเหงา และเครียด ไปจนถึงผู้ที่มีภาวะซึมเศร้าได้เป็นอย่างดี เพราะสัตว์เลี้ยงจะช่วยลดความเครียด เปลี่ยนจากอารมณ์ซึมเศร้าให้กลับมายิ้มได้

ทั้งนี้คนเป็นโรคซึมเศร้า มักจะมีความรู้สึกว่าตัวเองไร้ค่าไร้ความหมาย แต่หากเขาได้ดูแลสัตว์เลี้ยงสักตัว ก็จะทำให้เขารู้สึกถึงคุณค่าในตัวเองมากยิ่งขึ้น ทำให้รู้สึกว่าตัวเองมีหน้าที่ต้องรับผิดชอบ ทำให้เขาอยากจะมีชีวิตอยู่ เพื่อที่จะดูแลสัตว์เลี้ยงของเขาต่อไป

ช่วยสร้างความรัก ความผูกพัน อยากลุกขึ้นมาทำกิจกรรมกับสัตว์เลี้ยง พาสัตว์เลี้ยงไปเดินเล่น วิ่งออกกำลังกายไปด้วยกัน หาอาหารให้สัตว์เลี้ยง รวมถึงช่วยดูแลรักษาความสะอาดให้กับสัตว์เลี้ยงด้วย

สัตว์เลี้ยงจึงเหมือนเพื่อนที่เขาสามารถระบายความรู้สึกต่างๆด้วยได้ ช่วยลดทอนความรู้สึกโดดเดี่ยวในชีวิตได้ ดีทั้งสุขภาพจิตและสุขภาพกาย

8)การยิ้มและหัวเราะ

สมองของเรามีความเชื่อมโยงกันกับอารมณ์ และการแสดงออกทางสีหน้าของเรา ดังนั้นการยิ้มหรือหัวเราะ สามารถช่วยให้เราบรรเทาความเครียดที่มีอยู่ลงไปได้ โดยอาจเริ่มจากการหากิจกรรมที่ชวนให้ขบขัน

ฝึกหัวเราะกับตัวเองเมื่อรู้สึกเครียด อ่านหนังสือการ์ตูน หรือดูภาพยนตร์ตลก สังสรรค์กับเพื่อนฝูงเพื่อแบ่งปันเรื่องสนุกที่สร้างเสียงหัวเราะแก่กัน หรือลองนึกถึงเรื่องราวขำขันที่ช่วยให้หัวเราะได้

สรุปคือวิธีคลายเครียดง่ายๆนั้นมีมากมายหลายวิธี อยู่ที่จะเลือกนำไปปรับใช้ให้เหมาะสม หวังว่าบทความนี้จะเป็นประโยชน์กับผู้อ่านนะคะ

REFERENCE:
วิธีผ่อนคลายความเครียด โดยคุณ Wasna Nimityongskul
วิธีคลายความเครียด PPTV